سومین گنبد خشتی جهان را ببینید

گنبد سلطانیه ، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دارد و یکی ازشاهکارهای معماری ایران در دوره ایلخانی است.

نبض ما – این بنا در حد فاصل سال‌های ۷۰۴ تا ۷۱۲ قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی ساخته شده است. گنبد سلطانیه عظیم و بزرگ که عظمتش هرکس را به خود جذب می‌کند ، اگر می‌خواهید با این ستاره بزرگ ایران آشنا شوید.

شهر سلطانیه

اطلاعات جغرافیایی استان زنجان

مرکز استان و شهرستان زنجان در شمال غرب ایران و از بزرگترین شهرهای شمال غرب ایران است، و براساس آمارهای منتشر شده دارای ۴۱۶،۸۵۱ نفر جمعیت در سال ۱۳۸۹ خورشیدی، نوزدهمین شهر کشور از لحاظ جمعیت محسوب می‌شود.

مساحت شهر زنجان نیز قریب ۸۱ کیلومترمربع است و یکی از منحصر بفردترین آثار تاریخی را در خود جا داده است.

نقشه شهر سلطانیه

آشنایی با گنبد سلطانیه

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسكن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه كه در مسیر تهران به زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و دوپوششه است كه از بی‌نظیرترین گنبدهای دو پوشش زیبا به شمار می آید.

نمای گنبد سلطانیه

اطلاعات تاریخی گنبد سلطانیه

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تاکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روكش كاشی های فیروزه ای و لاجوردی و به شیوه معرق كاری تزیین شده است چنانچه گویی جامه ای فیروزه ای بر تن كرده است.

بنای گنبد سلطانیه

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی دیده می‌شود كه محراب آن دارای حاشیه گچبری است. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد كه علاوه بر محل آرامگاه اصلی كه شامل ساختمان مركزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، در سایت گنبد سلطانیه آرامگاه ملاحسن کاشی نیز وجود دارد.

مولانا حسن بن محمود کاشانی آملی معروف به «حسن کاشی» عارف و شاعر دربار سلطان محمدخدابنده (اولجایتو) (حک ۷۰۳-۶۸۳ ق) بود. درباره این که بنا در چه دوره‌ای ساخته شده اختلاف نظر وجود دارد، برخی آن را مربوط به دوران اولجایتو و برخی دیگر آن را مربوط به دوران شاه طهماسب صفوی (حک ۹۸۴-۹۳۰ ق) می‌دانند.

اطلاعات معماری گنبد سلطانیه

كاشی های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره‌های آن از لحاظ هنر كاشی پزی فوق العاده ممتاز و كم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است.

معماری گنبد سلطانیه

این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربت‌خانه و سردابه تشکیل شده است. گنبد آرامگاه اولجایتو (سلطان محمد خدابنده)، با ارتفاع ۵۰/۴۸ متر و قطر دهانه ۴۰/۲۴ متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگ ترین گنبد آجری در جهان است.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد ۱۶۰ سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته ۶۰ سانتی متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر كرده است. در فضای گنبدخانه، ۸ جرز سنگین با عرض ۷۸/۶ متر قرار دارد که وزن ۱۶۰۰ تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند.

سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل ۵۰ متر مربع و بار وارده بر آن ۲۰۰ تن محاسبه شده است. اگر چه سن پائولوزی تشابهاتی را ازگنبد کلیسای سانتاماریا دلفیوره ی فلورانس به این گنبد بیان نموده ولی اینجا مجالی بود برای بیان این مطلب که این بنای زیبای آجری با گنبد آن هرگز کوچک ترین تشابهی را باسایر گنبدهای جهان نداشته و اساسا ساختار گنبد سلطانیه ویژگی خاص منحصر به فرد خودش را داشته و هیچ تشابهی به گنبد این کلیسا ندارد.

در این آرامگاه، برای نخستین بار در تاریخ معماری ایران در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است. گنبد سلطانیه بنایی است هشت ضلعی كه با آجر ساخته شده است، قطر داخل بنا ۲۵ متر است، در محل اتصال هر دو ضلع، دو ستون قطور و مرتفع در جوار هم ساخته‌اند.

هر ستون به وسیله یك قوس جناغی به ستونی كه در انتهای همان ضلع قرار دارد، متصل شده است. در نتیجه در هشت ضلع بنا، هشت طاق مرتفع به وجود آمده است. حد فاصل قوس‌ها در طاق مجاور را، با آجر پوشانده‌اند، در قسمت فوقانی طاق ها، طوق زیرین گنبد ساخته شده است و روی آن ساق گنبد را به صورت دایره بنا كرده‌اند.

گنبد سلطانیه (۳)

بنا در این قسمت، از هشت ضلعی به صورت دایره در آمده است و بر روی ساق گنبد، گنبد عظیم و رفیع بنا را استوار كرده‌اند، گنبد از نوع دو پوش است و فاصله از نوک گنبد تا کف بنا ۵۲ متر است. تزئینات داخلی بنای گنبد سلطانیه شامل گچ بری، مقرنس كاری، كاشیكاری، خطوط تزئینی و تزئینات آجری متنوع است. گنبد سلطانیه مجموعه‌ای است بی‌نظیر از اصیل ترین هنرهای تزئینی ساختمانی ایران زمین.

بر روی دیوارهای داخلی بنا، طرح‌هایی به خط بنایی با تركیب كاشی آبی رنگ و آجر، كلمات الله، محمد و علی و تلفیق كلمات محمد و علی و تركیب های پیچیده هندسی از كلمه علی ساخته شده است.

برای استحكام بنای گنبد سلطانیه در طی سالهای ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ در داخل ستون ها و طاق نماها و دیوارها بتون تزریق شد. گنبد سلطانیه یكی از جاذبه‌های توریستی استان زنجان است و همه ساله مورد بازدید گروه كثیری از جهانگردان خارجی و ایرانیان علاقه مند به آثار باستانی ایران زمین قرار می گیرد.

اطلاعات تاریخی گنبد سلطانیه

در دوره ایلخانان مغول مجموعه بناهایی طـراحی و شکـل گـرفتنـد کـه بـه ابـواب البـر معروف شدنـد. در شهر زنجان که یکی از پایتخت‌های حکـومـت ایلخانی بـود، غـازان خان و خواجه رشـید الدین فضل الله دسـتـور بـه ساخت ایـن مجمـوعه ها دادند و در واقع این گونه بناها را بنیان نهادند. این بناها با قرار گرفتن آرامگاه بانی در مرکز آن شکل گرفتند.

با پژوهش و مطالعات بـه عمـل آمـده مشخـص می‌شـود کـه ابـواب الـبر تـنها به آرامگـاه بانی اطلاق نمی‌شـده اسـت، بلـکـه مجمـوعـه بـناهایی هستنـد کـه در آنها فعالیـت های مذهبی، علـمی، فرهنگی، هنـری و اجتمـاعی انجـام می‌گرفته و نیـز هدف بانیان این بناها کسب خیرات برای خویش بوده است.

مردم استان زنجان خاطره روز نصب آخرین كاشی مرمتی را از یاد نبرده‌اند، روزی كه در ‌مراسمی نمادین توسط رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری كشور این كاشی بر بلندای سلطانیه نصب شد. با این حال اما امروز تنها با گذشت سال ها از زمان نصب این كاشی همچنان روند تخریب گنبد ادامه یافته است.

كار بازسازی گنبد سلطانیه از سال ۱۳۴۸ آغاز شده و در این مدت گنبد سلطانیه در ۹ دوره مورد بازسازی قرار گرفت. همین چندماه پیش بود كه بالا‌خره داربست‌های فلزی از اطراف این بنا خانه كشی كردند و پس از ۳۰ سال فصل‌های مرمت این بنا به پایان رسید.

بازسازی گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه باید به عنوان یک اثر ثبت شده جهانی مورد توجه بیشتری قرار گیرد، اما تصور می‌شود كسی به اهمیت این اثر تاریخی واقف نیست و انگار مسوولان فراموش كرده‌اند كه این اثر بزرگترین بنای آجری جهان است. در حالی حاضر، بعضی از كاشی‌های گنبد سلطانیه در حال ریزش است و در بسیاری از بخش‌ها دو رنگی فاحشی به چشم می‌خورد.

گنبد سلطانیه گرچه امروز به عنوان یک اثر تاریخی ثبت شده در میراث جهانی است ولی می بایست در نگهداری این اثر ارزشمند تاریخی در ایران کوشش بیشتری صورت گیرد.

منبع:کجارو

سومین گنبد خشتی جهان را ببینید
5 (100%) 2 رای

ممکن است شما دوست داشته باشید

پیام بگذارید